Rozkaz generała Bolesława Roi o utworzeniu Straży Kolejowej
Była to jedna z pierwszych decyzji organizacyjnych, której celem było zabezpieczenie strategicznego znaczenia kolei w odbudowującej się Ojczyźnie. Tak rozpoczęła się historia formacji, której misja ochrony kolei jest kontynuowana do dziś przez Straż Ochrony Kolei.
Jesienią 1918 roku, w obliczu rozpadu monarchii austro-węgierskiej, w Krakowie rozpoczęły się działania zmierzające do przejęcia władzy przez Polaków. Na czele polskich sił wojskowych w mieście stanął generał brygady Bolesław Roja – oficer Legionów Polskich i uczestnik walk o niepodległość.
W nocy z 30 na 31 października 1918 roku generał Bolesław Roja dowodził akcją rozbrojenia austriackiego garnizonu i przejęcia kontroli nad Krakowem. Wydarzenia te zapoczątkowały przejmowanie władzy przez Polaków i tworzenie struktur wojskowych odradzającego się państwa.
Wkrótce po tych wydarzeniach, pełniąc funkcję Komendanta Wojsk Polskich w Krakowie, generał Roja wydał Rozkaz nr 4, w którego ósmym punkcie polecił utworzenie Straży Kolejowej. W dokumencie wskazał na konieczność ochrony majątku i urządzeń kolejowych oraz zapewnienia bezpieczeństwa podróżnym i pracownikom kolei.
Fragment rozkazu brzmiał:
„Celem zabezpieczenia majątku i urządzeń kolejowych, będących dziś własnością Państwa Polskiego oraz ochrony bezpieczeństwa życia zarówno podróżnych jaki personelu kolejowego Dyrekcji Kolei Państwowych w Krakowie organizuje Straż Kolejową w większych stacjach węzłowych jak: Krakowie, Tarnowie, Podgórzu, Płaszowie, Dębicy, Rzeszowie, Sanoku, Jaśle, Stróżach, Rozwadowie, Nowym Sączu, Suchej, Żywcu i Woli Duchackiej. Dyrekcja Kolei Państwowych porozumie się z Komendą Miasta w sprawie przydzielenia ilości broni i amunicji oraz o jak największe wyznaczenie odpowiedniej liczby wojskowych Instruktorów dla wyszkolenia w służbie bodącej Straży Kolejowej w kierunku obchodzenia się z bronią”
Rozkaz ten stanowił jeden z ważnych dokumentów w procesie tworzenia struktur odpowiedzialnych za bezpieczeństwo odradzającego się Państwa Polskiego. Kolej, odgrywająca kluczową rolę w komunikacji, transporcie osób, zaopatrzenia i wojsk, wymagała szczególnej ochrony. W obliczu powojennego chaosu, kradzieży, aktów sabotażu i niepokojów społecznych zapewnienie bezpieczeństwa infrastruktury kolejowej oraz jej użytkowników stało się jednym z istotnych zadań nowo powstających służb porządkowych.
Straż Kolejowa pełniła funkcję uzbrojonej formacji ochronnej, działającej na obszarze Galicji. Jej członkowie odpowiadali za bezpieczeństwo pociągów, dworców i infrastruktury kolejowej, a także wspierali utrzymanie porządku publicznego w szczególnie trudnym okresie przejściowym, pomiędzy zakończeniem I wojny światowej a odbudową polskiej administracji państwowej.
Z biegiem czasu Straż Kolejowa stała się częścią tradycji organizacyjnej polskich formacji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo kolei w II Rzeczypospolitej. 18 listopada 1918 roku Naczelnik Państwa Józef Piłsudski podjął decyzję o powołaniu Straży Kolejowej, której późniejsze struktury i tradycje wiążą się z rozwojem współczesnej Straży Ochrony Kolei.
Generał Bolesław Roja należał do grona oficerów, którzy swoje doświadczenie wojskowe łączyli z działalnością na rzecz odzyskania niepodległości. Walczył w Legionach Polskich, a w listopadzie 1918 roku odegrał istotną rolę w przejęciu władzy w Krakowie z rąk austriackich. Jego działania, w tym wydanie rozkazu o utworzeniu Straży Kolejowej, wpisywały się w proces budowania struktur państwowych oraz zapewniania bezpieczeństwa w jednym z najtrudniejszych okresów odradzania się Polski.
Dziś, ponad sto lat po tamtych wydarzeniach, rozkaz generała Bolesława Roi z 4 listopada 1918 roku pozostaje ważnym świadectwem początków organizowania polskiego systemu ochrony kolei. Powołanie Straży Kolejowej było wyrazem troski o bezpieczeństwo podróżnych, pracowników i infrastruktury kolejowej, a zarazem jednym z elementów odbudowy niepodległego państwa. Pamięć o tych wydarzeniach stanowi ważną część historii i tradycji współczesnej Straży Ochrony Kolei.
