107 lat w służbie Niepodległej
Po latach zaborów, gdy państwo polskie dopiero się odradzało, wciąż trwały walki o granice. Kraj był zniszczony i zacofany, brakowało dróg, a kolej odgrywała kluczową rolę w transporcie żołnierzy, broni i żywności. Dlatego jednym z pierwszych działań władz Rzeczypospolitej było zapewnienie ochrony mienia kolejowego oraz bezpieczeństwa podróżnych i przewożonych towarów. Konieczne stało się powołanie jednolitej formacji o charakterze policyjnym, działającej wyłącznie na terenach kolejowych.
Już 4 listopada 1918 roku generał Bolesław Roja wydał rozkaz utworzenia Straży Kolejowej w Galicji i Krakowie. Jej zadaniem była ochrona życia podróżnych i personelu Dyrekcji Kolei Państwowych w Krakowie oraz zabezpieczenie majątku i urządzeń kolejowych. Wraz z odzyskaniem niepodległości znaczenie Straży wzrosło, a 18 listopada 1918 roku Józef Piłsudski oficjalnie powołał ją do życia. Formacja działała pod nadzorem Ministerstwa Kolei Żelaznych, a jej pierwszym dowódcą został pułkownik Emil Rauer.
Straż Kolejowa miała szeroki zakres obowiązków: chroniła tereny i majątek Kolei Państwowych, zapewniała bezpieczeństwo pasażerów i ich mienia, zabezpieczała transporty państwowe i prywatne, utrzymywała porządek na dworcach i stacjach, strzegła mostów oraz linii telegraficznych, a także kontrolowała przestrzeganie przepisów. Jednocześnie w Warszawie powołano Główny Zarząd Straży Kolejowej.
Znaczenie formacji dla młodego państwa było ogromne – wiosną 1919 r. podporządkowano ją Ministrowi Spraw Wojskowych. Choć przez lata zmieniały się nazwa, podporządkowanie i umundurowanie, cel pozostawał niezmienny: troska o Ojczyznę, jej bezpieczeństwo, interes gospodarczy oraz ochronę ludzi i mienia na szlakach kolejowych.
Funkcjonariusze Straży Kolejowej wielokrotnie udowodnili swoje oddanie Ojczyźnie. Walczyli z Armią Czerwoną w 1920 roku, a we wrześniu 1939 roku stanęli do walki z hitlerowskimi Niemcami i sowiecką Rosją. Wielu z nich zapłaciło za wierność przysiędze więzieniem, zsyłką na Sybir czy śmiercią w niemieckich obozach. Najtragiczniejszy rozdział historii zapisali ci, którzy spoczywają w Katyniu, Miednoje i innych miejscach kaźni.
Dzisiejsza Straż Ochrony Kolei jako spadkobierczyni przedwojennej Straży Kolejowej, nieustannie kultywuje wartości patriotyczne. Szacunek dla barw narodowych, munduru i tradycji pozostaje priorytetem kierownictwa Komendy Głównej SOK.
Obecnie Straż Ochrony Kolei to umundurowana i uzbrojona formacja działająca w strukturach PKP Polskich Linii Kolejowych S.A. Jej zadaniem jest ochrona porządku i bezpieczeństwa publicznego na obszarach kolejowych, w pociągach i na dworcach. Formacja funkcjonuje na podstawie Ustawy o transporcie kolejowym, a nadzór nad nią sprawuje Ministerstwo Infrastruktury. Zwierzchnikiem wszystkich funkcjonariuszy i pracowników cywilnych jest Komendant Główny.
Straż Ochrony Kolei chroni niemal 19 tysięcy kilometrów linii kolejowych – ponad pięciokrotnie więcej niż długość granic Polski. Każdego dnia zabezpiecza blisko 7,5 tysiąca pociągów pasażerskich i towarowych, ponad 600 kluczowych dworców oraz prawie 15 tysięcy przejazdów kolejowo-drogowych. W formacji służy około 3100 funkcjonariuszy i pracowników w 16 Komendach Regionalnych i 78 posterunkach. Formacja prowadzi także Ośrodek Szkolenia Zawodowego w Zbąszyniu z filią w Przemyślu.
Oficjalne uroczystości z okazji 107. rocznicy powołania Straży Ochrony Kolei odbędą się 18 listopada 2025 roku w Centrali PKP Polskich Linii Kolejowych S.A. w Warszawie z udziałem wiceministra Infrastruktury.
